Thành phố Hồ Chí Minh và bài toán giảm xe cá nhân: Liệu có khả thi?

Giao thông công cộng phải trở thành lựa chọn hấp dẫn

Theo thống kê, số lượng xe máy và ô tô cá nhân tại TP.HCM vẫn liên tục gia tăng qua từng năm. Trong đó, xe máy tiếp tục là phương tiện đi lại chủ đạo nhờ tính linh hoạt, chi phí phù hợp và khả năng tiếp cận dễ dàng đến các khu dân cư, tuyến hẻm nhỏ. Trong khi đó, tốc độ đầu tư và mở rộng hạ tầng giao thông chưa theo kịp nhu cầu thực tế, khiến tình trạng ùn tắc thường xuyên xảy ra trên nhiều tuyến đường, đặc biệt vào giờ cao điểm.

Hình ảnh dòng phương tiện nối dài trên các trục giao thông như Điện Biên Phủ, Cộng Hòa, Nguyễn Hữu Cảnh hay Xa lộ Hà Nội đã trở nên quen thuộc với người dân thành phố. Tình trạng ùn tắc kéo dài không chỉ làm gia tăng thời gian và chi phí đi lại mà còn gây áp lực lớn lên môi trường đô thị, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng và làm suy giảm năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Trước thực trạng đó, TP.HCM đã nhiều lần đưa ra các giải pháp nhằm giảm dần sự phụ thuộc vào phương tiện cá nhân như thu phí ô tô vào khu vực trung tâm, tổ chức lại giao thông, mở rộng mạng lưới xe buýt và đẩy nhanh phát triển hệ thống đường sắt đô thị (Metro). Tuy nhiên, thực tế cho thấy việc hạn chế xe cá nhân không đơn thuần là bài toán quản lý phương tiện mà còn liên quan mật thiết đến thói quen đi lại, chất lượng hạ tầng và khả năng đáp ứng của hệ thống giao thông công cộng.

Nhiều chuyên gia cho rằng, muốn người dân chuyển từ xe cá nhân sang phương tiện công cộng thì trước hết phải xây dựng được một hệ thống giao thông thuận tiện, an toàn, đúng giờ và có khả năng kết nối hiệu quả. Khi việc sử dụng xe buýt, metro hay các loại hình vận tải công cộng khác trở nên dễ dàng và tiết kiệm thời gian hơn, quá trình thay đổi thói quen di chuyển mới có thể diễn ra một cách tự nhiên và bền vững.

Trao đổi với phóng viên Tạp chí Môi trường Giao thông, Tiến sĩ Nguyễn Trường Ngọc - Giảng viên Trường Đại học Nguyễn Tất Thành nhận định: “Việc giảm xe cá nhân cần có lộ trình cụ thể, đồng thời phải tăng cường khả năng kết nối của hệ thống giao thông công cộng. Nếu người dân thấy việc đi lại bằng phương tiện công cộng thuận tiện thì chắc chắn sẽ nhận được sự đồng thuận và ủng hộ”.

Theo ông Ngọc, yếu tố quyết định thành công không nằm ở các biện pháp hành chính mang tính áp đặt, mà ở khả năng xây dựng được mạng lưới vận tải công cộng đủ sức hấp dẫn để thay thế phương tiện cá nhân. Hiện nay, dù TP.HCM đã có hàng trăm tuyến xe buýt hoạt động nhưng khả năng kết nối giữa các loại hình vận tải vẫn chưa thật sự đồng bộ. Nhiều người dân vẫn phải đi bộ quãng đường khá xa, chuyển tuyến nhiều lần hoặc mất nhiều thời gian chờ đợi, khiến xe máy và ô tô cá nhân tiếp tục là lựa chọn ưu tiên.

Trong bối cảnh đó, hệ thống metro được kỳ vọng sẽ trở thành động lực quan trọng thúc đẩy quá trình chuyển dịch sang giao thông công cộng. Tuyến Metro số 1 Bến Thành - Suối Tiên không chỉ góp phần giảm áp lực cho giao thông đường bộ mà còn từng bước hình thành thói quen đi lại mới cho người dân thành phố.

Các chuyên gia nhận định, khi mạng lưới metro được mở rộng, kết nối đồng bộ với xe buýt, bãi đỗ xe trung chuyển và các khu đô thị vệ tinh, việc sử dụng giao thông công cộng sẽ trở nên thuận tiện hơn đáng kể. Đây được xem là điều kiện tiên quyết để từng bước giảm lượng phương tiện cá nhân lưu thông trong khu vực nội đô.

Thạc sĩ Nguyễn Cảnh Công - Giảng viên Trường Đại học Thể dục Thể thao TP.HCM cho rằng, việc đẩy nhanh tiến độ xây dựng các tuyến metro sẽ góp phần thay đổi thói quen đi lại của người dân.

“Nếu TP.HCM sớm hoàn thiện và đưa vào vận hành đồng bộ các tuyến metro, người dân sẽ dần hình thành thói quen sử dụng giao thông công cộng. Khi đó, bài toán giảm xe cá nhân mới có cơ hội được giải quyết một cách căn cơ. Bản thân tôi và gia đình hiện nay, mỗi khi vào khu vực trung tâm thành phố đều ưu tiên lựa chọn metro bởi sự thuận tiện, đúng giờ và không phải đối mặt với tình trạng ùn tắc giao thông”, ông Công chia sẻ.

Có thể thấy, giảm phương tiện cá nhân không chỉ là mục tiêu quản lý giao thông mà còn là quá trình chuyển đổi thói quen đi lại của hàng triệu người dân. Để hiện thực hóa mục tiêu này, TP.HCM cần tiếp tục đầu tư mạnh mẽ cho hệ thống vận tải công cộng, nâng cao khả năng kết nối và chất lượng dịch vụ, qua đó tạo ra những lựa chọn đủ hấp dẫn để người dân sẵn sàng thay đổi. Đây cũng là nền tảng quan trọng để xây dựng một đô thị xanh, hiện đại và phát triển bền vững trong tương lai.

Cần một lộ trình dài hạn cho quá trình chuyển đổi

Kinh nghiệm từ nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ phát triển cho thấy, hệ thống giao thông công cộng hiện đại, đặc biệt là mạng lưới đường sắt đô thị, đóng vai trò then chốt trong việc giảm ùn tắc giao thông và hạn chế sự phụ thuộc vào phương tiện cá nhân. Tại Nhật Bản, Hàn Quốc hay Singapore, tàu điện đã trở thành phương tiện đi lại chủ đạo nhờ tính đúng giờ, thuận tiện và khả năng kết nối rộng khắp. Trong bối cảnh đó, việc sở hữu ô tô hay xe máy không còn là nhu cầu bắt buộc đối với nhiều người dân. Đây cũng là mô hình phát triển giao thông mà TP.HCM đang hướng tới trong quá trình xây dựng đô thị hiện đại và bền vững.

Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu giảm dần phương tiện cá nhân, TP.HCM vẫn phải đối mặt với không ít thách thức. Trước hết là hệ thống giao thông công cộng hiện nay chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu đi lại của người dân. Các tuyến metro mới đang trong quá trình đầu tư, xây dựng, trong khi mạng lưới xe buýt vẫn cần tiếp tục được nâng cấp cả về chất lượng dịch vụ lẫn khả năng kết nối giữa các loại hình vận tải.

Bên cạnh đó, thói quen sử dụng xe máy đã hình thành từ nhiều năm và trở thành một phần trong đời sống thường nhật của người dân thành phố. Vì vậy, việc thay đổi hành vi và chuyển dịch sang sử dụng phương tiện công cộng cần có thời gian, cùng những giải pháp đủ hấp dẫn để tạo động lực cho người dân lựa chọn.

Một thách thức khác là nguồn lực đầu tư. Việc xây dựng các tuyến metro, trung tâm trung chuyển, bãi đỗ xe kết nối hay hạ tầng phục vụ giao thông công cộng đòi hỏi nguồn vốn rất lớn cùng thời gian triển khai kéo dài. Nếu các dự án chậm tiến độ hoặc thiếu tính đồng bộ, hiệu quả khai thác sẽ bị ảnh hưởng, từ đó tác động đến niềm tin của người dân đối với các giải pháp giao thông công cộng.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Trường Ngọc, giảng viên Trường Đại học Nguyễn Tất Thành, mục tiêu giảm xe cá nhân tại TP.HCM hoàn toàn có thể đạt được nếu thành phố xây dựng được chiến lược phát triển dài hạn và triển khai đồng bộ nhiều giải pháp.

“Bên cạnh việc phát triển mạng lưới metro, TP.HCM cần tiếp tục nâng cao chất lượng dịch vụ xe buýt, mở rộng các tuyến kết nối liên quận, đầu tư hệ thống bãi đỗ xe thông minh và ưu tiên làn đường dành riêng cho phương tiện công cộng. Đồng thời, cần thúc đẩy mô hình đô thị đa trung tâm nhằm giảm áp lực tập trung dân cư và giao thông vào khu vực nội đô”, ông Ngọc nhận định.

Đồng quan điểm, Thạc sĩ Nguyễn Cảnh Công, giảng viên Trường Đại học Thể dục Thể thao TP.HCM cho rằng, yếu tố quan trọng nhất là tạo được sự thuận tiện cho người dân trong quá trình chuyển đổi phương thức đi lại.

“Mọi chính sách hạn chế xe cá nhân cần đặt lợi ích và nhu cầu của người dân làm trung tâm. Khi hệ thống giao thông công cộng đủ thuận tiện, an toàn và đáng tin cậy, người dân sẽ chủ động thay đổi thói quen thay vì cảm thấy bị áp đặt bởi các biện pháp hành chính”, ông Công chia sẻ.

Có thể thấy, bài toán giảm phương tiện cá nhân tại TP.HCM không chỉ là vấn đề giao thông mà còn liên quan mật thiết đến quy hoạch đô thị, môi trường sống và định hướng phát triển lâu dài của thành phố. Đây là quá trình chuyển đổi đòi hỏi tầm nhìn dài hạn, sự đầu tư bền bỉ và sự phối hợp đồng bộ giữa các ngành, các cấp.

Trong bối cảnh TP.HCM đang hướng tới mục tiêu trở thành đô thị thông minh, hiện đại và phát triển bền vững, việc giảm dần sự phụ thuộc vào phương tiện cá nhân là xu hướng tất yếu. Dù phía trước còn nhiều khó khăn, song với sự phát triển của hệ thống metro, mạng lưới giao thông công cộng ngày càng hoàn thiện cùng các chính sách phù hợp, thành phố hoàn toàn có cơ sở để từng bước tháo gỡ bài toán ùn tắc, nâng cao chất lượng sống và xây dựng một môi trường đô thị văn minh hơn trong tương lai.